88951171-72
  • دکتر مهرداد طالبی
  • ساعت ملاقات 14 الی 20
  • 88951171-72
  • 09121891506
  • mehrdadtalebi.ir
قبول پرونده های طلاق , مهریه, نفقه , جهیزیه , حضانت ,اجرت المثل ,اجاره ,قرارداد , بیع ,تنظیم قرارداد , تنظیم دادخواست , محاسبه مهریه به نرخ روز ,شکایت دیه , شکایت از سازمانهای دولتی , دیوان عدالت , انحصار وراثت , قرارداد صلح ,تنظیم وصیت نامه , هبه ,ابقاع ,عقد , اقاله , معوض و ...
ساخت های اجتماعی و طلاق
نویسنده : سید احمد هاشمی فشارکی ، صفحه

از دیرباز و در جوامع و دوره های مختلف، همواره عوامل و انگیزه هایی افراد را به طلاق وامی داشته و خانواده هایی فرومی ریخته است؛ اما امروزه رواجی گسترده و قابل توجه را در میزان طلاق شاهد هستیم؛ رواجی که با مرکزیت غرب آغاز شد و موج آن به تدریج و به طور فزاینده، دیگر جوامع از جمله جامعه ما را فراگرفته است.1

چنین موج گسترده ای از طلاق و انحلال خانواده، اگرچه هرکدام از علل و انگیزه هایی فردی ناشی شده است، ولی وقوع همزمان این علل و انگیزه ها در سطح وسیع و در میان افراد مختلف و خانواده های بسیار، به طور قطع اتفاقی نبوده، بلکه به سبب وجود زمینه های اجتماعی مشترکی است که این عوامل و انگیزه های فردی را تسهیل کرده است. از جمله این زمینه ها می توان تغییرات فرهنگی را نام برد که در جهان مدرن و در نتیجه تثبیت و فراگیر شدن مکاتب و اندیشه هایی همچون سودگرایی، فردگرایی، لیبرالیسم، فمینیسم، انسان گرایی وفلسفه های تأکیدکننده بر«تحقق خود»، در عرصه ی خانواده شکل گرفت؛ تغییراتی مانند تنزل ازدواج از پیوندی مقدس به تعهدی شخصی و عمل گرایانه، محوریت یافتن خواسته های فردی، ارضا و خودشکوفایی شخصی و بهبود و ترقی فردی، و ترجیح آن بر پاسخگویی به نیازهای اعضای خانواده و عواطف دگرخواهانه، تأکید بر برابری زن و مرد، استقلال فردی، زوال زشتی طلاق، اهمیت یافتن عشق رمانتیک، نابهنجار نبودن اموری مانند تجربه جنسی قبل از ازدواج، سقط جنین، نداشتن و یا تأخیر آن تا سنین بالا و….

2

تغییرات فرهنگی فوق از طریق سازوکارهایی که بیان آن فراتر از موضوع این نوشتار است بر رواج گسترده طلاق به شدت مؤثر بوده و یکی از زمینه های عمده ی آن به حساب می آید؛ در عین حال نقش جدی عوامل اجتماعی غیرفرهنگی، همچون روی آوردن گسترده زنان به اشتغال خارج از خانه، استقلال مالی زنان، رفاه اقتصادی، تقلیل کارکردهای خانواده، گسترش روابط آزاد جنسی و… را نمی توان نادیده انگاشت.

یکی از عوامل و زمینه های اجتماعی مورد اشاره که تأثیر زیادی بر رواج طلاق در دوره ی کنونی داشته، تغییر در«ساخت روابط اجتماعی» است. بیان این موضوع، سازوکارهای تأثیر آن بر میزان طلاق و امکان بازسازی این ساخت در جهان امروزی، به شکلی که مانع از رواج طلاق گردد، مباحث اصلی این نوشتار را تشکیل می دهد.

1- «ساخت روابط اجتماعی» در جوامع گذشته و امروزین

تقسیم جوامع به صورت قطبی به «سنتی» و«مدرن»، (مگر در مقام ساختن «تیپ ایده ال» Ideal type)) غیرواقعی به نظر آید؛ زیرا در جوامعی که سنتی نامیده می شود، می توان مؤلفه هایی از مدرنیسم را یافت؛ همچنان که در جوامعی با عنوان «مدرن»، مؤلفه هایی از سنتی بودن قابل شناسایی است. در عین حال با مقایسه جوامع مختلف در دوره ی کنونی و نیز جهان معاصر با دوران گذشته، طیفی از جامعه ی بیشتر سنتی، تا جامعه بیشتر مدرن را می توان ترسیم کرد و مراد از سنتی و مدرن در این نوشتار همین معناست.

در جوامع سنتی، شرایطی از جمله توسعه نیافتگی حمل و نقل، وسایل ارتباطی و رسانه های جمعی، موجب می شود تا افراد هر منطقه و سکونت گاه در همانجا محصور باشند و ارتباطات آن ها به طور عمده با گروه های خویشاوندی و محلی شان باشد؛ به گونه ای که افراد به طور معمول، در محل کار، مراکز مذهبی، برنامه های آموزشی، برنامه های تفریحی و سرگرمی و…، با کسانی جز خویشاوندان و هم محلی های خود برخورد و ارتباط ندارند.

در مقابل در جوامع مدرن، به سبب توسعه ی حمل و نقل، وسایل ارتباطی و رسانه های جمعی، افراد امکان می یابند تا به شهرها و مناطق دیگر، داخل یا خارج کشور، از طریق وسایل حمل و نقل زمینی و هوایی مسافرت کنند و توسط وسایل ارتباطی مانند تلفن و اینترنت یا به وسیله رسانه های جمعی متنوع (تلویزیون، ماهواره، مجلات و…) با کسانی متفاوت از گروه های خویشاوندی و محلی خود، ارتباط برقرار کنند.

وجود جاذبه هایی مانند امکانات تحصیلی، فرصت های شغلی، محصولات اقتصادی و فرهنگی و… در دیگر مناطق، از یک سو و محدودیت ها و کمبودهایی در محل سکونت و زندگی، مانند جمعیت متراکم و نبود فرصت های شغلی کافی، نبود امکانات مناسب تحصیلی، درمانی، تفریحی و…، انگیزه ی خروج از منطقه سکونت و زندگی و محصور نشدن در ارتباطات محدود خویشاوندی و محلی را افزایش می دهد و شتاب برقراری ارتباط با سایر مناطق، گروه ها و افراد را تندتر می کند. در نتیجه، ارتباط افراد در جوامع مدرن در گروه های خویشاوندی و محلی محدود نمی شود و هر فرد با افرادی متعدد و بی شمار ارتباط برقرار می کند.

1-1- ویژگی های دو ساختار

هر یک از دو ساخت روابط سنتی و مدرن دارای ویژگی های پنجگانه متفاوتی است که در ذیل بررسی می شوند:

الف- همسانی فرهنگی:

در ساخت روابط سنتی، همه افراد از گروه های محلی و خویشاوندی واحدی هستند و گروه های شغلی، مذهبی، سرگرمی و آموزشی آن ها جدای از گروه خویشاوندی و محلی آنان نیست و باورها، ارزش ها و هنجارهای متفاوتی را ترویج نمی کنند و در نتیجه ی همین یکسانی فرهنگی، محیط ها و گروه هایی که افراد با آن در ارتباط اند، همسانی فرهنگی زیادی میان آن ها وجود دارد؛ ولی در ساخت روابط مدرن ارتباطات افراد در گروه های خویشاوندی و محلی محدود نمی باشد و هر فرد با افرادی بی شمار و متفاوت از گروه های محلی و خویشاوندی خود، با تفاوت ها و ناهمسانی های فرهنگی گاه بسیار زیاد، ارتباط برقرار می کند.

به عنوان نمونه در کلان شهری مانند «تهران»، همواره افراد زیادی از روستاها، شهرها، و گاه ملیت های مختلف، با سنن، آداب و رسوم، عادات وحتی دین و مذهب متفاوت، در محل کار، تحصیل، خیابان، و… با یکدیگر ارتباطی کمابیش مستمر(مانند همکار و همکلاس) یا ناپایدار (مانند داخل اتوبوس، خیابان و…) برقرار می کنند.

ب-آشنایی و شناخت:

در ساخت روابط سنتی، افراد شناخت بالایی از یکدیگر دارند و از زیروبم زندگی یکدیگر به خوبی اطلاع دارند؛ اولاً به طور معمول، آن ها با کسانی جز گروه خویشاوندی و محلی خود ارتباط ندارند، در نتیجه در این دایره محدود، افراد پیوسته و مکرر با یکدیگر ملاقات و ارتباط برقرار می کنند، گپ می زنند و از احوال هم پرس و جو می کنند؛ ارتباط، گپ زدن و پرس و جویی که در اصطلاح پارسونز (parsons) از نوع «ویژگی» (specificity) نیست و در بعدی خاص و موضوعی ویژه خلاصه نمی شود، بلکه از نوع «پخش» (Diffusion) است و موضوعات مختلف و ابعاد گوناگون را در برمی گیرد 3، بنابراین کمتر چیزی از زندگی، رفتارها و خصوصیات افراد مخفی می ماند. ثانیاً، وابستگی های عاطفی که به سبب خویشاوندی، همسایگی، هم محلی بودن و… و نیز به سبب ارتباطات و تعاملات فراوان در میان افراد شکل گرفته، جرئت و نیز انگیزه آن ها را برای پرس و جو از امور مختلف یکدیگر افزایش می دهد و زوایای پنهان زندگی و خصوصیات فردی را برای یکدیگر آشکار می سازد. در مقابل، در ساخت روابط مدرن، به طور غالب، افراد کمتر از ماهیت ویژگی ها در گروه های خویشاوندی و محلی و رفتار یکدیگر اطلاع به دست می آورند؛ زیرا امکان آشنایی افراد با جمعیتی انبوه و غیرمحدود، کمتر است.

به عنوان مثال، در یک شهر بزرگ، نه تنها آشنایی و شناخت افراد در حال تردد در خیابان ها، اتوبوس ها، فروشگاه ها و… چندان ممکن نیست، بلکه در بسیاری از موارد، همکاران داخل یک اداره، کارخانه، مؤسسه و… چندان ارتباطی با یکدیگر ندارند و در حد دانستن اسم نیز یکدیگر را نمی شناسند یا اگر ارتباطی هم با یکدیگر دارند، تنها در جهتی خاص، مانند وظیفه اداری، خرید و فروش، یادگیری و آموزش و… می باشد و به عبارتی ارتباط آن ها از نوع «ویژگی» است و نه «پخش».

طبیعی است که در این ناآشنایی و «گمنامی» (anonymity) و ارتباطی محدود و در جهت ویژه (ویژگی) به میزان کمتر از ماهیت، ویژگی ها و رفتار برملا می شود و گاه مدت ها می گذرد تا بعضی از رفتارهای فرد، آن هم برای کسی که ارتباط مستمر، عمیق و همه جانبه (پخش)، دارد (مانند زن نسبت به شوهرش) کشف گردد.

از سوی دیگر، در چنین ساختی از روابط، چون افراد آشنایی خاص و دلبستگی های خویشاوندی و محلی به یکدیگر ندارند، انگیزه ای برای پرس و جو از احوال یکدیگر در بین نیست و آشکار شدن ماهیت و ویژگی های افراد را به دنبال ندارد.

ج- احساسات دگرخواهانه:

کثرت و تکرر ارتباط و تعامل افراد در ساخت روابط سنتی و به تبع آن ایجاد شناخت و آشنایی دیرینه و عمیق، به ضمیمه ی علایق و پیوندهای خویشاوندی، همسایگی، هم محلی و… انس، عاطفه و دگرخواهی را در میان افراد افزایش می دهد، توقعات و درخواست هایشان از یکدیگر را موجه می سازد و آنان را به حمایت ها و همیاری متقابل در امور مختلف ملزم می نماید.

در چنین ساختی با بافتی عاطفی و مبتنی بر تعاون و همیاری، احساسات دگر خواهانه افراد، شکوفا می گردد و با مواجهه شان با موارد متعدد و مکرری از احسان و همیاری، این احساسات هرچه بیشتر در آن ها تقویت شده و درونی می گردد. به عبارت دیگر، ساختار مورد اشاره، افراد را به سوی عواطف و احساسات دگرخواهانه سوق می دهد و فردگرایی خودخواهانهselfish) individualism) و افراط در منافع فردی را با دشواری روبه رو می سازد.

در مقابل، در ساخت روابط مدرن به سبب نبود شناخت و آشنایی دیرینه و عمیق میان اکثر افراد و نیز فقدان پیوندها و علایق خویشاوندی، همسایگی و… غالباً افراد از یکدیگر بیگانه و ازحیث عاطفی بی تفاوت هستند؛ در نتیجه احسان، همیاری و احساسات دگرخواهانه چندان رونق نمی گیرد.

د- نظارت اجتماعی غیررسمی (informal social control):

در ساخت روابط سنتی به سبب ارتباطات فراوان و در ابعاد مختلف، کمتر نکته ای از زندگی و رفتارهای افراد پنهان می ماند بنابراین اگر انحراف و تخلفی از آنها صادر شود به آسانی در معرض اطلاع دیگران قرار می گیرد و از نظارت و کنترل دیگران دور نمی ماند. از سوی دیگر، افراد به سبب تعلقات و وابستگی های عاطفی که به هم دارند، دارای انگیزه ی بالایی برای نظارت بر یکدیگر و مقابله با انحرافات و کج روی های دیگری هستند.

در این ساخت روابط، افراد دارای علاقه و وابستگی های متقابل و خیررسانی و همیاری های گوناگون هستند؛ در نتیجه برای یکدیگراهمیت قایلند و نمی خواهند کمک ها و حمایت های مختلف مادی و معنوی و بالاتر از همه، احترام و تأیید یکدیگر را از دست بدهند و در واقع احساس منفی دیگران به یک فرد، او را دچار انواع محرومیت های عاطفی، حیثیتی و …می کند. همانگونه که احساسات و عواطف مثبت جمع، به یک فرد، انواع برخورداری های عاطفی، حیثیتی، مالی، و… را در پی دارد؛ بنابراین هرگونه انحراف و ناهمگونی با باورها، ارزش ها و هنجارهای اجتماعی، برخورد آنان را از طریق انواع شیوه های غیررسمی نظارت اجتماعی (مانند پند و نصیحت، سرزنش، نیش و کنایه، شایعه، بی مهری و…) به دنبال دارد در واقع نظارت اجتماعی غیررسمی، در سطحی بالا بر این ساختار حاکم است.

در ساخت روابط مدرن، کمتر جنبه ای از زندگی و رفتار افراد کشف، و در معرض نظارت اجتماعی قرار می گیرد. همچنین، غالب افراد از یکدیگر بیگانه هستند و میانشان علاقه و وابستگی عاطفی متقابل و خیررسانی و همیاری های گوناگون در امور مختلف، وجود ندارد. نتیجه: نه انگیزه ی بالایی برای نظارت بر دیگران و مقابله با انحرافات وجود دارد و نه افراد از حیث عاطفی، حیثیتی، مالی، و … برای یکدیگر اهمیتی قایلند که در صورت انجام عملی نادرست و رفتاری انحرافی، اهرمی برای اعمال فشار اجتماعی و نظارت اجتماعی غیررسمی بر آنها وجود داشته باشد.

ه- تغییرات ارزشی و هنجاری:

در ساخت روابط سنتی به طور معمول ارزش ها و هنجارهای اجتماعی ثبات زیادی دارند و به آسانی تغییر نمی کنند؛ زیرا:

1- همچنان که گذشت، ارتباط افراد در گروه های خویشاوندی و محلی محدود می باشد و گروه های شغلی، مذهبی، آموزشی، سرگرمی و تفریحی و… کسانی جز خویشاوندان، همسایگان و هم محلی های فرد نمی باشند و ماهیت فرهنگی متفاوتی ندارند، در واقع ارزش ها و هنجارهای واحدی بر همه گروه های مذکور حاکم است و همه، ارزش ها و هنجارهای واحدی را تأیید و تأکید می کنند و این تأیید ارزش ها و هنجارهای واحد، از سوی گروه های مختلف و محیط های متفاوت ارتباط، تقویت هرچه بیشتر و درونی شدن بالاتر ارزش ها و هنجارهای مورد اشاره را موجب می شود و تغییر آن را دشوار می کند.

2- سطح بالای نظارت اجتماعی غیررسمی در این ساختار، از ارزش ها و هنجارهای اجتماعی به شدت محافظت می کند و انحراف و تخلف عملی از ارزش ها و هنجارهای مذکور را که در فرایندی فزاینده (تخلف عملی از ارزش ها و هنجارها، کاهش اعتبار اجتماعی ارزش ها و هنجارها، تخلف عملی بیشتر، کاهش بیشتر در اعتبار ارزش ها و هنجارها، تخلف عملی بیشتر، تغییر ارزش ها و هنجارها) به ضعف و در نهایت تغییر آن می انجامد و در عین کنترل، امکان تغییرات ارزشی و هنجاری را کاهش می دهد.

در مقابل، در ساخت روابط مدرن، اولاً، همچنان که گذشت مجموعه افراد در ارتباط از گروه محلی و خویشاوندی واحد، دارای ارزش ها و هنجارهای یکسان نیست، و گروه ها و محیط های مختلف شغلی، آموزشی، تفریحی و … که افراد با آن در ارتباط اند، ارزش ها و هنجارهای واحدی را تأیید نمی کنند؛ در نتیجه ارزش ها و هنجارهای مذکور از قوت چندانی برخوردار نیستند و آسان تر تغییر می کنند. ثانیاً، نبود نظارت های غیر رسمی به صورتی جدی، تخلف عملی از ارزش ها و هنجارهای اجتماعی را ممکن می سازد و در فرایندی فزاینده، به تغییر ارزش ها و هنجارهای مذکور می انجامد.

2- طلاق در دو ساخت سنتی و مدرن

طلاق پدیده ای اجتماعی است با عوامل، زمینه ها یا موانعی که هر یک از دو ساخت روابط سنتی و مدرن می تواند نسبت به آن تسهیل کننده و الهام بخش یا دشوارکننده و محدودیت بخش( و نه اجبارکننده و الزام بخش) باشد. بعضی از این عوامل، زمینه ها و موانع که در هریک از دو ساختار مذکور باید بررسی شود، از این قرار است:

الف- ناهمسان همسری (heterogamy): میزانی از تفاوت های فردی به طور طبیعی و گریزناپذیری میان زوجین، حتی در صورت یکسانی زمینه های اجتماعی و فرهنگی شان وجود دارد و این امر، نگرش ها، علایق و رفتارهای آن ها را متفاوت از یکدیگر نشان می دهد و تا اندازه ای آن ها را در روابط میان فردی شان (interpersonal communications) با هم، دچار عدم تفاهم و تعارض می کند؛ اما این تفاوت ها و ناهمسانی ها، گاه در زمینه هایی اساسی و آن هم در سطحی بالا وجود دارد، مانند تفاوت در طبقه اجتماعی، فرهنگ، مذهب، قومیت، سن، و… در این حالت و در میان چنین زوجینی ایجاد اشکال در روابط میان فردی با یکدیگر و به تبع آن تعارض، ناسازگاری و طلاق بسیار محتمل تر از وضعیتی است که زوجین از همسانی بالاتری در امور مذکور برخوردار باشند.[1]

در ساخت روابط سنتی هرچند ممکن است افراد از حیث اموری مانند سن، طبقه اجتماعی و… ناهمانند باشند؛ اما همچنان که بیان شد، همسانی بالایی از حیث فرهنگی میان آنان وجود دارد، بنابراین با توجه به اینکه در این ساخت، روابط افراد محدود در گروه های خویشاوندی و محلی است و به تبع آن همسری را هم که افراد انتخاب می کنند به طور معمول از همین گروه هاست، می توان گفت همسانی فرهنگی بالایی میان زوجین وجود دارد. در نتیجه احتمال اختلال در روابط میان فردی زوجین و تعارض، ناسازگاری و طلاق کمتر است.

در مقابل، در ساخت روابط مدرن که از یک سو ناهمانندی های فرهنگی بسیاری میان افراد وجود دارد و از سوی دیگر، ارتباط افراد و به تبع آن همسرگزینی شان به طور عمده با کسانی متفاوت از گروه خویشاوندی و محلی شان هست، در چنین ساختی، ناهمسان همسری فرهنگی، میان زوجین، اختلال در روابط میان فردی زوجین و به تبع آن طلاق بسیار محتمل تر از ساخت روابط سنتی است.

ب- پنهانی ماهیت: هر یک از زن و مرد در انتخاب همسر مطلوب خود ویژگی هایی را به صورت پنهان و یا آشکار در نظر دارند؛ ویژگی هایی مانند میزان علاقه و وفاداری، سلامت جسمانی و روانی، نوع شغل، میزان درآمد، تحصیلات، فرهنگ، دین، طبقه اجتماعی و …. این ویژگی ها مبنای همسرگزینی افراد قرار می گیرد و در صورتی که پس از ازدواج برای آن ها آشکار شود که در تشخیص خود اشتباه کرده اند و در واقع کسی را که به عنوان همسر انتخاب کرده اند، فاصله ی زیادی با همسر مطلوب و ویژگی های مورد نظرشان دارد، به ویژه اگر این اشتباه به سبب پنهان کاری طرف مقابل باشد، شکاف عاطفی، ناسازگاری و طلاق را می تواند به همراه داشته باشد. پنهان ماندن بعضی از ویژگی ها مانند برخی از خصوصیات ریز روانی و رفتاری افراد تا حدی گریزناپذیر است و گاه بدون رابطه ی بسیار نزدیک خانوادگی و گذشت زمان، آشکار نمی گردد؛ اما در مجموع در ساخت روابط سنتی، همچنان که گذشت، افراد شناخت بالایی از ماهیت و ویژگی های یکدیگر دارند، و بنابراین کمتر اتفاق می افتد که اموری مانند میزان پای بندی های خانوادگی و اخلاقی، دارایی، درآمد، شغل، تحصیلات، سلامت جسمانی و روانی، توانایی ها و…، مخفی بماند؛ در حالی که در ساخت مدرن، زمینه ی بسیار کمتری برای شناخت افراد از یکدیگر وجود دارد و در نتیجه ممکن است ویژگی های مهمی از افرادی که مورد خواستگاری قرار گرفته اند مخفی بماند و همین که پس از ازدواج آشکار شد، در صورت فاصله زیاد آن از ویژگی های موردنظر، نزاع و در نهایت طلاق را به دنبال داشته باشد.

ج- حمایت های مادی و معنوی: به طور معمول، در زندگی زناشویی مسایلی پیش می آید که سردی روابط و کاهش تمایل به ادامه زندگی خانوادگی را موجب می شود؛ مسایلی مانند مشکلات مالی جدی و ناتوانی در تأمین مخارج زندگی، بیماری مزمن جسمانی، ناراحتی های روحی، ناباروری، سوءتفاهم زوجین و سوءظن به یکدیگر و…؛ در این حالت اگر زوجین خود را تنها و بدون پشتوانه احساس کنند و افراد صمیمی را برای بازگو کردن مشکلاتشان و دریافت دلداری، پشت گرمی، راهنمایی و حمایت مادی و معنوی از آنها در کنار خود نداشته باشند، مسایل پیش آمده حادتر می شود. بهانه گیری ها و مشاجرات افزایش می یابد و سردی و بی علاقگی به ادامه ی زندگی خانوادگی لطمه وارد می کند.

به عبارت دیگر، وقتی زن و شوهر تنها خودشان پیوند دهنده ی یکدیگر باشند و رشته های متعدد دیگری از خویشاوندان، همسایگان و هم محلی ها آن را در برنگرفته باشد، کمتر فشاری می تواند به قطع شدن پیوند زناشویی بیانجامد.[2]

در ساخت روابط سنتی که روابط متقابل عاطفی شدید و حمایت ها و همیاری های مادی و معنوی گوناگونی در میان افراد وجود دارد، زوجین در مواجهه ی با مشکلات، فشار کمتری را بر خود احساس می کنند و مسایل شان آسان تر حل می شود؛ اما در ساخت روابط مدرن، پشتوانه های مذکور وجود ندارد و مشکلات و مسایل زندگی می تواند استمرار یافته، تشدید شود و زمینه ساز طلاق شود.

د- فردگرایی خودخواهانه (Selfish individualism): تأکید بر خواسته های فردی، خرسندی شخصی، تحقق خود و ترقی فردی و ترجیح آن بر پاسخگویی به نیازهای اعضای خانواده و احساسات دگرخواهانه، از شعارهای اصلی جامعه ی غربی در دوره ی معاصر است که در افزایش طلاق نقش محوری داشته است.[3]

در این نگاه، ازدواج به عنوان یک «قرارداد» (contract) و نه «پیوند خویشاوندی» (relationship) لحاظ می شود بنابراین، همین که فرد استمرار زندگی خانوادگی اش را در تضاد با شغل، تحصیل، سرگرمی، تفریح، لذت جنسی، و هر شکلی از منافع و خواسته های فردی خود و مانعی در مقابل ترقی فردی، خودشکوفایی و خرسندی شخصی خود ببیند، پیوند زناشویی را پایان می دهد. در واقع، فردگرایی خودخواهانه و تنگ نظرانه، خانواده را که می تواند با عشق، رحمت، دلسوزی و گذشت نسبت به یکدیگر و نادیده گرفتن یا کم رنگ شدن منافع فردی به محیطی آرام و خالی از نزاع تبدیل شود، به کانونی پرتنش و تعارض بر سر امور مختلف (از تعارض بر سر وظایف و نقش های خانوادگی گرفته تا سیاست، اقتصاد، نابرابری جنسی، شغل، اوقات فراغت و…) تبدیل کند.

«بک جرن شیم» مدعی است که نبرد بین زن و مرد، سناریوی محوری دوره ی ماست؛ همچنان که رشد صنعت مشاوره ی ازدواج، دادگاه های خانواده، گروه های خودیاری زناشویی و نرخ طلاق، شاهد بر این مطلب است.[4]

رواج دیدگاه های فردگرایانه ی خودخواهانه در عرصه خانواده، اگرچه دارای عوامل فرهنگی و نتیجه ی القای مکاتب و جریانات اجتماعی، همچون روان شناسان انسان گرا، فلسفه های تأکیدکننده بر خودشکوفایی شخصی و فمینیسم ایجاد شده است؛ اما همان گونه که گذشت، به خلاف ساخت روابط مدرن که احساسات دگرخواهانه را تسهیل نمی کند، ساخت روابط سنتی به گونه ای است که به خودی خود، منافع فردی در آن کم رنگ و احساسات دگرخواهانه، تقویت شده و رونق می گیرد؛ بنابراین در ساخت روابط سنتی به رغم مواجهه ی افراد با مکاتب و جریانات القاکننده ی فردگرایی خود خواهانه، زمینه ی کمتری برای پذیرش آن وجود دارد و به آسانی چنان تغییری ارزشی رخ نمی دهد؛ در حالی که در ساخت روابط مدرن زمینه ی مناسب تری برای نگرش مذکور، و به تبع آن تعارضات زوجین و طلاق وجود دارد.

کاهش بیشتر احساسات دگرخواهانه و به تبع آن تعارضات خانوادگی و طلاق در شهرهای بزرگ جامعه ی خودمان(مانند تهران که ساخت روابط مدرن غلبه بیشتری دارد) در مقایسه با روستاها و شهرهای سنتی تر(مانند چهارمحال و بختیاری و یزد که ساخت روابط سنتی در آن غالب است) شاهدی برای ادعای فوق است.

ه- برآورده نشدن انتظارات: در نظام خانواده، هر یک از زوجین دارای نقش هایی هستند و وظایفی را به عهده دارند که انتظاراتی از آنها به وجود می آورد؛ نقش ها، وظایف و انتظاراتی مانند تأمین مخارج خانواده توسط مرد، انجام کارهای خانگی(مراقبت از کودکان، آماده ساختن غذا، نظافت و…) به طور عمده به وسیله زن، تأمین نیازهای عاطفی و جنسی یکدیگر، وفاداری و عدم خیانت به یکدیگر، عدم ارتکاب جرم، برآورده ساختن انتظارات، تعهدات و وعده های شخصی یکدیگر(مانند تعهد خرید فلان کالا، رفتن به مسافرتی خاص و انتظار سطحی از زندگی یا اخلاق و رفتار اجتماعی و خانوادگی خاص).

تخلف از نقش ها، وظایف و انتظارات مذکور، می تواند تعارض زوجین، کاهش علاقه، ناسازگاری و طلاق را به همراه داشته باشد، به عنوان نمونه«اعتیاد»، هم به سبب اینکه عملی است نادرست و برخلاف انتظار افراد و هم از این حیث که ناتوانی فرد در برآورده ساختن سایر انتظارات (مانند تأمین مخارج خانواده، تأمین عاطفی، و…) را موجب می شود، یکی از عوامل قابل توجه طلاق در جامعه ی ماست؛ همان گونه که تعدد زوجات چون خلاف تعهد ارتکازی یا صریح و قانونی زوج است، درصدی از طلاق های جامعه را تشکیل می دهد.[5]

ساخت روابط سنتی به سبب برخورداری از نظارت اجتماعی غیررسمی و فشارهای اجتماعی شدید، امکان انحراف زوجین از نقش ها و وظایفشان را تاحد زیادی کاهش می دهد و همین که آن ها خواستند عملی خلاف نقش ها، وظایف و انتظاراتشان از یکدیگر انجام دهند، خود را در معرض چشم های ناظر بسیار و مواجهه با انواع سؤالات، عتاب ها، شایعات، بی آبرویی ها و… می بینند و فشارهای اجتماعی فراوانی را بر خود احساس می کنند و به طور معمول جرئت چنان خلاف هایی را در خود نمی یابند؛ در نتیجه در ساخت روابط سنتی تخلف از نقش ها، وظایف و انتظارات زمینه ی کمتری دارد و طلاق ناشی از آن کمتر رخ می دهد.

در مقابل، ساخت روابط مدرن به سبب نبود نظارت های غیررسمی قوی، امکان بیشتری را در درون خود برای تخلفات مذکور وطلاق ناشی از آن در بردارد.

و- ارزش های متزلزل کننده ی خانواده: همان گونه که گذشت، تغییرات ارزشی و هنجاری، مانند از بین رفتن زشتی طلاق، تنزل ازدواج از پیوندی مقدس به تعهد شخصی، اهمیت یافتن عشق رمانتیک، و… از جمله عوامل فرهنگی است که بنیان خانواده را متزلزل کرده و طلاق را در دوره ی معاصر افزایش داده است.

وقوع چنین تغییرات ارزشی و هنجاری در غرب، هرچند از عوامل فرهنگی (که قبلاً بدان اشاره شد) ناشی شده، اما نقش تغییرات ساختاری را که به تدریج پس از صنعتی شدن ایجاد شد، نمی توان انکار کرد؛ زیرا همچنان که توضیح داده شد، در ساخت روابط مدرن به سبب فقدان نظارت های غیررسمی قوی و ناهمسانی گروه ها و محیط های مختلف ارتباط از حیث فرهنگی، ارزش ها و هنجارهای اجتماعی آسان تر تغییرمی کند؛ در نتیجه طلاق ناشی از تغییرات ارزشی و هنجاری، در چنین ساختی از روابط، رواج بیشتری می یابد؛ در حالی که در ساخت روابط سنتی به سبب نظارت اجتماعی غیررسمی در سطح بالا همسانی بالای گروه ها و محیط های مختلف ارتباط از حیث فرهنگی، تغییرات ارزشی و هنجاری به آسانی ایجاد نمی شود و طلاق ناشی از آن تسهیل نمی گردد.

ز- دخالت های نابه جا: دخالت های نادرست دیگران، دلسوزی های بی مورد، تصمیم گیری به جای زوجین، توصیه ها و راهنمایی های غلط و همراه با سخن چینی، غیبت، بدگویی و سوء ظن، می تواند بی اعتمادی، ناخشنودی، بهانه گیری و مشاجره میان زن و شوهر را افزایش دهد و مسایل جزیی را که به راحتی از طریق خود آن ها می تواند حل شود، به مسئله ای بزرگ و گره ای کور تبدیل نماید و در صورت استمرار چنین وضعیتی، شکاف عاطفی به وجود می آید که به طلاق منجر می شود. بر خلاف ساخت روابط مدرن که به سبب نبود تعلقات عاطفی زیاد و ارتباطات نزدیک و در جنبه های متعدد، امکان چندانی برای دخالت دیگران وجود ندارد و انگیزه ای هم برای آن نیست. در ساخت روابط سنتی به سبب وجود روابط متقابل نزدیک، چند جانبه و مستمر و نیز وابستگی های عاطفی شدید، هم امکان چنین دخالت هایی در حد زیاد وجود دارد و هم انگیزه ی دخالت قوی است. از این حیث ساخت روابط سنتی زمینه ی زیادی را برای طلاق ناشی از دخالت های نابه جای دیگران دربردارد.

در مجموع روشن شد که ساخت روابط مدرن با داشتن زمینه های زیادی برای طلاق، آن را تسهیل می کند؛ در حالی که ساخت روابط سنتی، با محدود ساختن عوامل طلاق و افزایش زمینه های استحکام خانواده، مانع از رواج طلاق می شود؛ در عین حال، ساخت روابط سنتی از حیث تسهیل آن برای دخالت های نابه جای خانوادگی ، می تواند زمینه ساز طلاق گردد. بازسازی ساخت روابط سنتی بر اساس آموزه های دینی (مانند تأکید اسلام به دوری از تجسس، سوءظن، غیبت، عیب جویی، سخن چینی، دروغ، افترا ، خیانت، نزاع، دشمنی، بدزبانی، توهین و توصیه به ایجاد اصلاح وآشتی میان مردم و خانواده ها) تا اندازه ی زیادی می تواند دخالت های نابه جای دیگران و آثار ناگوار آن را محدود کند.

3- ساخت روابط سنتی و امکان بازسازی آن بر اساس دین:

ساخت روابط سنتی با توجه به زمینه های مناسب آن برای استحکام خانواده و کاهش طلاق، ساختی است مطلوب که جلوگیری از تضعیف بیشتر آن و تلاش برای بازسازی و توسعه اش در دوره ی کنونی، ضروری به نظر می رسد؛ البته این هرگز به معنای بازگشت به جامعه ای سنتی و فاقد پیشرفت و توسعه های به دست آمده در دوره ی معاصر نیست؛ زیرا که چنین امری نه شدنی است و نه مطلوب؛ بلکه مقصود توسعه و بازسازی «ساختار روابطی» است که در جوامع سنتی غلبه داشته و در دوره کنونی در حال تضعیف فزاینده است.

بازسازی و توسعه ی چنین ساختی از روابط، هرچند به سبب دگرگونی های ایجاد شده در عرصه های فن آوری ارتباطات، رسانه های جمعی، حمل و نقل، شهرنشینی، اشتغال و… با محدودیت ها و موانع فراوانی روبه روست؛ اما زمینه هایی در جامعه و فرهنگ ما وجود دارد که می تواند ساختاری تا اندازه ای نزدیک به ساخت روابط سنتی را بازسازی کرده و توسعه دهد. از جمله این ظرفیت ها، دیدگاه ها و توصیه هایی است که اسلام راجع به احساسات دگرخواهانه، احسان و همیاری متقابل و احساس مسئولیت مؤمنان نسبت به یکدیگر بیان کرده است. در اسلام بر ارتباط متقابل مؤمنان با یکدیگر، تعاون و همکاری، صله ی رحم، احسان و خیررسانی نسبت به پدر و مادر، نزدیکان، همسایگان، ملاطفت، صمیمیت، آشتی و اصلاح میان آنان، تأکید شده است.[6] اسلام بر احساس مسؤلیت مؤمنان نسبت به یکدیگر، نظارت و پیگیری و تشویق هم به نیکی و دور ساختن یکدیگر از زشتی، توصیه یکدیگر به حق و درستی، و سفارش متقابل به صبر در مسیر حق و درست، به طور جدی توصیه کرده است و مؤمنان چنان نزدیک و در هم تنیده فرض شده اند که آنها را «برادر» یکدیگر معرفی می کند.[7] همچنین اسلام از نزاع و دشمنی بین مؤمنان، تجسس، سوء ظن، عیب جویی، تمسخر، بدزبانی، توهین، افترا، خیانت، و هرگونه کار ناپسندی که دوستی و همدلی مؤمنان و روابط نزدیک و درهم تنیده ی آنان را تهدید می کند، به شدت نهی کرده است.[8]

براساس این توصیه ها و دیدگاه های حیات بخش، بازسازی روابط سنتی که شالوده آن را ارتباطات متقابل نزدیک، همه جانبه و خیرخواهانه تشکیل می دهد هم امری است مطلوب، و امکان پذیر؛ درعین حال یافتن راه های عملی آن در دوره ی کنونی به مطالعات و تحقیقات جدی اندیشمندان و محققان اجتماعی نیاز دارد.

پی نوشت:

1- به عنوان نمونه، در بسیاری از کشورهای غربی، نرخ طلاق حداقل40 طلاق به100 ازدواج است.

(united Nations/ The worlds women/ New york/ 2000/ p28

در ایران نیز طلاق طی سال های 1375تا 1379، 35 درصد افزایش داشته است(حسین بستان، اسلام و جامعه شناسی خانواده/ قم- پژوهشکده حوزه ودانشگاه/1383/ ص 238 / نقل از امیر خسروی/ 1380؛ 39-40)

2- A)steven Mintz and Susan Kellogg(1988)/Coming apart: Radical Departures Since 1960 in Edwards and Demo(ed.) Marriage and family in transition/ Boston and London: Allyn and Bacon./ pp107-112

B) Mike o Donnel/ Sociology/ London: Nelson/1997/pp67-98

3- A)Peter, Hamilton,Talcott Pasns/ Routlodge/ 1983/102-103

B) Lan, Craib/Modern Social Theory/ New york/ 1992/45

4- Graham Allan and Graham Crow/ Families, Housholds, and Society/NewyorkPalgrave/2001/p126

5- Ibid/ p128

6- A)Ibid/ p127

B) Mintz and Kellogg/ p109

7- Giddens/ Sociology/ Oxford: polity/ 2001/p178

8- زهرا محمدی، بررسی آسیب های اجتماعی زنان در دهه(1380-1370) تهران، شورای فرهنگی اجتماعی زنان، 1382/ ص 112 نقل از دکتر سلطانی، روزنامه صدای عدالت، 10/4/82

9- آل عمران/ 200، مائده/2، نساء/1، بقره/ 83، نساء/36، فتح/29، انفال/1

10- توبه/ 71، عصر/ 3، حجرات/10

11- انفال/ 46، حجرات/ 12-10، نور/17- 4، انفال/ 27

منبع : حوزه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

code

تابعیت
اعسار
مهریه
حقوق خانواده
نظر سنجی

به نظر شما بعد از طلاق چه کسی بیشترین آسیب را می بیند ؟

View Results

Loading ... Loading ...
وکیل پایه یک
تقویم
آمار سایت
  • 1
  • 47
  • 16
  • 320
  • 143
  • 62,412